Điêu Khắc Gia Trần Quang Vinh

Bàn Tay Khắc Họa Niềm Tin

            Là tu sĩ thuộc dòng Phanxicô, điêu khắc gia Trần Quang Vinh không chỉ sống đời tận hiến mà còn bền bỉ theo đuổi hành trình sáng tác nghệ thuật với tâm thế của một người phụng sự. Từ những năm tháng tuổi trẻ gắn bó với nghề mộc đến chặng đường học hành chính quy và dấn thân trong các triển lãm điêu khắc lớn nhỏ trong và ngoài nước, thầy luôn khiêm nhường tự nhận mình chỉ là “một hạt cát giữa đại dương nghệ thuật”. Cuộc trò chuyện sau đây sẽ hé mở phần nào hành trình đặc biệt ấy, nơi đức tin, nghệ thuật và nhân văn gặp nhau trong từng tác phẩm.

Phóng viên: Thưa thầy Trần Quang Vinh, cơ duyên nào đã đưa thầy đến với con đường nghệ thuật điêu khắc, một bộ môn vốn rất “kén người” và đòi hỏi nhiều công phu?

Từ nhỏ, tôi đã may mắn sinh ra trong một gia đình có truyền thống làm nghệ thuật điêu khắc. Ông nội tôi là một nghệ nhân tạc tượng ở quê nhà, nên tuổi thơ của tôi gắn bó với những hình ảnh, công việc của nghề mộc và tạc tượng. Niềm đam mê điêu khắc cứ thế ngấm vào máu thịt tôi từ thuở bé, dần dà qua năm tháng trở thành duyên nghiệp của cuộc đời. Chính nền tảng gia đình đã ươm mầm cho tình yêu nghệ thuật trong tôi.

Tất nhiên, hành trình đến với điêu khắc của tôi không hề bằng phẳng. Năm 1985, ở tuổi 19 đầy nhiệt huyết, tôi theo tiếng gọi non sông, tham gia quân ngũ và chiến đấu tại chiến trường Vị Xuyên (vùng biên giới Việt – Trung). Đến năm 1987, sau khi hoàn thành nghĩa vụ, tôi trở về quê hương. Trải nghiệm trong quân ngũ tuy không liên quan trực tiếp đến nghệ thuật, nhưng giúp tôi rèn luyện ý chí và kỷ luật  những phẩm chất sau này rất hữu ích cho con đường sáng tác.

Phóng viên: Được biết sau khi rời quân ngũ, thầy đã có một bước ngoặt lớn khi lựa chọn đời sống tu trì. Thầy có thể chia sẻ trải nghiệm đó đã ảnh hưởng thế nào đến cuộc sống và sự nghiệp nghệ thuật của mình?

Sau khi xuất ngũ, tôi có một chuyến đi miền Nam thăm người chú ruột là tu sĩ đang phục vụ tại Cù Lao Giêng, An Giang. Chính chuyến đi này đã mang lại cho tôi nhiều trải nghiệm đáng nhớ và làm thay đổi lý tưởng sống của mình. Có một lần tình cờ, tôi theo chân chú đi thăm một trại phong (trại cùi) và tận mắt chứng kiến các cha dòng Phanxicô chăm sóc, yêu thương những người bệnh phong. Khoảnh khắc ấy thực sự khiến tôi xúc động mạnh. Tôi nhận ra lý tưởng sống cao đẹp chính là phụng sự những người kém may mắn, noi gương sự hy sinh của các cha. Từ suy tư đó, tôi quyết định xin vào làm việc tại trại phong, trực tiếp chăm lo cho các bệnh nhân cùi. Công việc tuy vất vả nhưng giúp tôi cảm nhận sâu sắc hơn về tình thương và trách nhiệm với tha nhân. Cùng thời gian ấy, tôi tranh thủ học thêm nghề mộc tại Mỹ Luông (An Giang) để có kỹ năng thủ công căn bản. Chẳng bao lâu, tôi quyết định dấn thân vào đời sống tu trì, trở thành một tu sĩ dòng Anh Em Hèn Mọn (Phanxicô). Việc lựa chọn con đường tu đã định hình nhân cách và thế giới quan của tôi: sống khiêm tốn, vị tha và luôn khao khát phụng sự cộng đồng. Những giá trị đó sau này thấm vào từng tác phẩm điêu khắc mà tôi tạo ra, bởi với tôi, nghệ thuật cũng là một cách để phụng sự con người và cuộc đời.

Phóng viên: Quá trình học tập bài bản về mỹ thuật của thầy diễn ra như thế nào? Đâu là cột mốc giúp thầy gắn bó trọn đời với điêu khắc?

Sau khoảng 4 năm chuyên tâm tu học và hoạt động tại dòng, các cha trong nhà dòng nhận thấy tôi có năng khiếu về mỹ thuật. “Bề trên” khuyên tôi nên phát huy khả năng này để phục vụ tốt hơn, và định hướng tôi theo học ngành mỹ thuật Công giáo. Nghe theo lời khuyên đó, tôi bắt đầu một hành trình học tập gần 10 năm trời. Đầu tiên, tôi học 4 năm rưỡi về mỹ thuật thánh (mỹ thuật Công giáo) ngay trong môi trường nhà dòng. Sau khi hoàn thành chương trình này, tôi tiếp tục thi vào Trường Đại học Mỹ thuật TP.HCM và theo học khoa điêu khắc thêm 5 năm nữa. Khoảng thời gian gần một thập kỷ đèn sách ấy thực sự gian nan nhưng vô cùng quý giá. Tôi được đào luyện bài bản về kỹ thuật lẫn kiến thức nghệ thuật, từ nền tảng hội họa đến chuyên sâu điêu khắc. Cũng từ đây, cuộc đời tôi chính thức gắn liền với “nghiệp” điêu khắc cho đến tận bây giờ. Việc học hành dài lâu đòi hỏi nhiều nỗ lực, nhưng nhờ đó tôi có được nền tảng chuyên môn vững chắc và hiểu sâu sắc rằng nghệ thuật điêu khắc là con đường mình sẽ dấn thân trọn đời.

Phóng viên: Được biết thầy luôn khiêm tốn tự nhắc mình chỉ là “một hạt cát nhỏ giữa đại dương nghệ thuật” và không ngừng học hỏi, trau dồi kinh nghiệm. Điều gì đã thôi thúc thầy giữ vững tinh thần cầu tiến ấy, và thầy đã làm gì để không ngừng nâng cao tay nghề của mình?

Càng dấn sâu vào nghệ thuật, tôi càng cảm nhận rõ sự bao la của tri thức và vẻ đẹp tạo hình. Chính cảm thức đó khiến tôi luôn nhủ mình chỉ là một hạt cát nhỏ bé giữa đại dương nghệ thuật rộng lớn. Nhờ vậy, tôi giữ được sự khiêm tốn và không ngừng nuôi dưỡng tinh thần học hỏi. Tôi chủ động tiếp cận kiến thức từ sách vở, tài liệu chuyên ngành, các nền tảng thông tin mỹ thuật trong và ngoài nước. Song song đó, tôi học hỏi rất nhiều từ chính những người thầy, bạn bè, đồng nghiệp mỗi người mang đến một góc nhìn, một kinh nghiệm quý báu. Tôi cũng không ngừng tìm kiếm cơ hội để rèn luyện tay nghề và phát triển năng lực sáng tạo thông qua việc tham gia các triển lãm và trại sáng tác. Từ năm 2002, khi còn là sinh viên, tôi đã mạnh dạn góp mặt trong nhóm triển lãm “Đường chân trời” cùng với các nghệ sĩ đàn anh, mang đến những tác phẩm đầu tay của mình. Từ giai đoạn học đại học (2005–2010) cho đến những năm sau này, tôi đều đặn tham dự nhiều triển lãm điêu khắc lớn nhỏ, xem đó là môi trường thực hành lý tưởng để cọ xát thực tế và trao đổi chuyên môn. Một số hoạt động tiêu biểu có thể kể đến như các kỳ Triển lãm Điêu khắc Truyền thống tại Trường Đại học Mỹ thuật TP.HCM (năm 2006 đến năm 2010), Triển lãm Điêu khắc TP.HCM (lần II năm 2006, lần III năm 2012), Triển lãm Mỹ thuật khu vực TP.HCM năm 2007, Biennale Mỹ thuật Trẻ lần I năm 2009 và Triển lãm Mỹ thuật Toàn quốc năm 2010. Ở bình diện quốc tế, tôi từng trưng bày tác phẩm tại Viện Bảo tàng các Dân tộc Volker ở Đức (2007), hai lần góp mặt trong Triển lãm Điêu khắc Gỗ Quốc tế tại Đài Loan (năm 2009 và năm 2011), cùng một số chương trình triển lãm và giao lưu nghệ thuật ở nhiều quốc gia khác. Mỗi sự kiện đều là dịp quý để tôi học hỏi thêm về kỹ thuật xử lý chất liệu và ý tưởng sáng tạo từ các đồng nghiệp quốc tế.

Gần đây, tôi vinh dự được đồng hành cùng nhóm nghệ sĩ Dominiart trong hai triển lãm lớn: “Đức tin và Văn hóa” (tháng 3/2022), tổ chức nhân dịp khánh thành Trung tâm Mục vụ Giáo xứ Ba Chuông, nơi tôi đóng góp 28 tác phẩm điêu khắc chuyển về từ Đà Lạt; và “Theo chân Chúa” (tháng 4–5/2023), triển lãm mùa Phục Sinh quy tụ gần 60 tác phẩm thuộc nhiều chất liệu như sơn dầu, sơn mài, lụa, bút chì, gốm và điêu khắc. Triển lãm có sự tham gia của 11 tu sĩ – họa sĩ đến từ các dòng tu như Đa Minh, Mến Thánh Giá, Phanxicô, Mân Côi, Trinh Vương… trong đó có những tên tuổi quen thuộc như Têrêsa Nguyễn Thị Uyên Ly, Lucia Đỗ Hoàng Ánh Linh, Maria Trần Thị Ánh Tuyết, Giuse Phùng Văn Ký… Điều đặc biệt là, tuy thuộc dòng Phanxicô, tôi đã có mối gắn bó với nhóm mỹ thuật Công giáo Dominiart của dòng Đa Minh ngay từ những ngày đầu nhóm được thành lập – tính đến nay đã hơn 14 năm. Cho đến hôm nay, tôi vẫn duy trì sự cộng tác tích cực cùng các anh chị em nghệ sĩ của nhóm. Việc tham gia những sân chơi nghệ thuật như vậy không chỉ giúp tôi nâng cao chuyên môn, mở rộng tầm nhìn, mà còn là cơ hội để giới thiệu tác phẩm đến công chúng, đồng thời góp phần tạo dựng một cộng đồng nghệ thuật Công giáo năng động và đầy cảm hứng.

 Phóng viên: Việc hoạt động nghệ thuật điêu khắc có hỗ trợ gì cho đời sống tu trì của thầy, và ngược lại tinh thần tu sĩ ảnh hưởng ra sao đến nghệ thuật của thầy?

Đối với tôi, đời tu và nghệ thuật bổ trợ cho nhau rất nhiều. Là một tu sĩ, tôi học được cách sống khiêm tốn, yêu thương mọi người và khao khát phụng sự tha nhân. Chính tinh thần đó đã thấm vào cách tôi làm nghệ thuật. Tôi luôn tâm niệm nghệ thuật cũng là một con đường phúc âm hóa vì chúng ta có thể gặp gỡ Thiên Chúa trong nghệ thuật và qua nghệ thuật  giới thiệu Thiên Chúa là Chân – Thiện –  Mỹ cho mọi người. Mỗi tác phẩm tôi tạo ra đều xuất phát từ mong muốn truyền tải những điều tốt đẹp, nhân văn đến với người thưởng lãm, như một cách góp phần “phục vụ” cộng đồng qua ngôn ngữ tạo hình. Ngược lại, việc sáng tác điêu khắc cũng giúp tôi sống trọn vẹn hơn với ơn gọi tu trì của mình. Khi tạo hình một bức tượng tôn giáo hay một tác phẩm về đề tài con người, tôi cảm nhận như mình đang chiêm nghiệm và cầu nguyện. Nghệ thuật cho tôi nhiều niềm vui, nhiều năng lượng tích cực để tiếp tục dấn thân trên con đường đã chọn. Nhờ có nghệ thuật, đời sống tinh thần của tôi càng phong phú, và tôi nghĩ mình trở thành một tu sĩ tốt hơn khi biết cảm nhận sâu sắc cái đẹp và tình yêu thương ẩn chứa trong cuộc sống.

Phóng viên: Để hoàn thiện một tác phẩm điêu khắc, người nghệ sĩ phải trải qua quy trình sáng tác như thế nào? Thầy có thể mô tả các bước công phu đó cho độc giả hiểu rõ hơn không?

Đúng vậy, phía sau mỗi tác phẩm là cả một quy trình lao động nghệ thuật nghiêm túc và tỉ mỉ. Trước hết, tôi phải hình thành ý tưởng, ý tưởng này cần truyền tải được một ý nghĩa hoặc thông điệp nào đó về cuộc sống mà tôi ấp ủ. Khi ý tưởng đã rõ ràng, tôi lên bố cục và phác thảo sơ bộ, tính toán xem có thể hiện thực hóa tác phẩm theo cách nào và bằng chất liệu gì cho phù hợp. Tiếp đến, tôi bắt tay vào tạo hình mẫu bằng đất sét hoặc chất liệu tạo hình (clay) để cụ thể hóa ý tưởng trong không gian ba chiều. Từ mẫu đất sét này, tôi thường làm khuôn và đúc thử bằng vật liệu như thạch cao hoặc poly composite nhằm cố định hình khối, kiểm tra lại các chi tiết đã ưng ý chưa. Sau khi có mẫu hoàn chỉnh, bước cuối cùng là thực hiện tác phẩm bằng chất liệu chính thức. Tùy vào định hướng ban đầu mà tôi sẽ chọn cách hoàn thiện khác nhau, chẳng hạn nếu tác phẩm bằng đồng thì đưa đi đúc đồng, nếu bằng gỗ thì bắt đầu công đoạn đục đẽo trên gỗ, còn nếu bằng đá thì tiến hành tạc, đục đá. Mỗi chất liệu có một kỹ thuật xử lý riêng, đòi hỏi người nghệ sĩ phải thật sự kiên nhẫn, khéo léo và am hiểu đặc tính của nó. Nhìn chung, từ khâu hình thành ý tưởng đến khi ra đời tác phẩm hoàn chỉnh có thể mất rất nhiều thời gian và công sức. Nhưng với tôi, đó là một quá trình lao động nghệ thuật đầy say mê và thử thách, khi thấy ý tưởng ban đầu dần dần “hiện hình” thành tác phẩm cụ thể, tôi cảm thấy rất vui và hạnh phúc.

Phóng viên: Đề tài sáng tác của thầy khá phong phú, từ tôn giáo đến đời sống xã hội như môi trường, văn hóa Việt, hình ảnh làng quê, người mẹ… Thầy có thể chia sẻ về thông điệp thầy muốn truyền tải qua một vài tác phẩm tiêu biểu, chẳng hạn như “Bảo vệ Hòa bình”, “S.O.S” hay “Thủy Triều Đen” không?

Mỗi giai đoạn, tôi lại quan tâm đến những đề tài khác nhau, nhưng tựu trung các tác phẩm của tôi đều gửi gắm thông điệp yêu thương và tính nhân văn sâu sắc. Chẳng hạn, nhóm tác phẩm về đề tài môi trường là những tác phẩm tôi rất tâm đắc, vì nó xuất phát từ trăn trở trước thực trạng môi trường sống của chúng ta đang bị ô nhiễm nghiêm trọng. Tác phẩm “S.O.S” tôi thực hiện năm 2010 là hình ảnh hai bàn tay người gầy guộc vươn lên giữa biển rác khổng lồ như tiếng kêu cứu tuyệt vọng từ môi trường. Tác phẩm này sau đó đã đoạt giải Khuyến khích tại Triển lãm Điêu khắc tại Đại học Mỹ thuật năm 2010. Đến năm 2012, tôi tiếp tục thực hiện “Thủy Triều Đen” với hình tượng chú cá chết chỉ còn trơ lại chiếc đầu lâu và bộ xương, nổi trên làn nước đã bị nhuốm một màu đen xỉn. Tác phẩm này đã giành đồng giải Nhất tại Triển lãm Điêu khắc TP.HCM lần III (2012). Thông qua những hình ảnh trực quan và có phần gây sốc như vậy, tôi muốn gửi đến mọi người thông điệp rằng môi trường sống của chúng ta đang bị hủy hoại, và không ai khác, chính mỗi người chúng ta phải chung tay hành động để bảo vệ môi trường trước khi quá muộn.

Hay với tác phẩm “Bảo vệ Hòa bình” (2009), tôi lấy cảm hứng từ khát vọng hòa bình của con người. Tác phẩm này vinh dự được chọn trưng bày tại Cuộc thi và Triển lãm Điêu khắc Gỗ Quốc tế ở Đài Loan năm 2009, nằm trong 60 tác phẩm tiêu biểu tại Viện Bảo tàng Điêu khắc gỗ Sanyi (Đài Loan). Qua “Bảo vệ Hòa bình”, tôi muốn tôn vinh giá trị của hòa bình và nhắc nhở rằng hòa bình mong manh lắm, chúng ta cần nâng niu và bảo vệ nó như bảo vệ chính sự sống của mình. Nhìn chung, dù sáng tác về đề tài tôn giáo hay đời sống thường nhật, tôi luôn cố gắng chuyển tải một thông điệp nhân văn nào đó đến người xem. Tôi quan niệm nghệ thuật phải chạm được đến trái tim, khơi gợi được suy nghĩ tích cực nơi người thưởng lãm. Chất liệu thể hiện tác phẩm có thể khác nhau – tôi thường sử dụng gỗ vì gắn bó với nghề mộc nên am hiểu và yêu thích chất liệu này, ngoài ra tôi cũng sáng tác với đá, sắt phế liệu, composite… nhưng cuối cùng, điều tôi muốn gửi gắm qua mỗi tác phẩm vẫn là tình yêu thương, lòng nhân ái và những giá trị tinh thần tốt đẹp của con người. Đó vừa là mục đích, vừa là động lực để tôi miệt mài sáng tạo không ngừng.

Phóng viên: Hơn 25 năm miệt mài gắn bó với nghề, thầy đã gặt hái nhiều “trái ngọt” đáng tự hào: từ những giải thưởng cao quý (giải Nhất Triển lãm Điêu khắc Truyền thống 2007, giải Khuyến khích 2008 và 2010, Huy chương Bạc Triển lãm Mỹ thuật Toàn quốc 2010, giải thưởng của Hội Mỹ thuật TP.HCM, v.v.) cho đến việc tác phẩm được chọn trưng bày ở những nơi uy tín. Chúng tôi được biết tượng của thầy từng được đặt tại Curia (Roma) và Bảo tàng Volker ở Đức, và ngay cả một địa danh nổi tiếng như Vương Cung Thánh Đường La Vang (Quảng Trị) cũng mời thầy thực hiện tác phẩm điêu khắc tôn giáo. thầy cảm nhận ra sao về những thành quả này?

Thú thật, tôi cảm thấy mình có nhiều may mắn và duyên lành mới đạt được những thành quả đó. Mỗi giải thưởng, mỗi lần tác phẩm được đón nhận nồng nhiệt đều là nguồn động viên tinh thần rất lớn đối với tôi. Tôi trân trọng từng cột mốc, từng vinh dự mình có được, bởi nó cho thấy những nỗ lực, đam mê của mình đã mang lại kết quả tích cực. Đặc biệt, việc một số tác phẩm được đặt tại những địa điểm danh tiếng như : Curia ở Roma hay trưng bày tại Bảo tàng Volker (Đức) khiến tôi vô cùng tự hào. Đó là dấu ấn không chỉ của riêng cá nhân tôi mà còn là niềm tự hào cho điêu khắc Việt Nam khi tác phẩm của chúng ta được bạn bè quốc tế biết đến. Bên cạnh đó, việc các đối tác trong nước như Nhà thờ La Vang tín nhiệm giao cho tôi thực hiện các tượng thánh cũng là một vinh dự lớn. Tôi xem đó là cơ hội để đóng góp tài năng nhỏ bé của mình vào việc tôn vinh đức tin và văn hóa dân tộc. Tuy nhiên, hơn ai hết tôi hiểu rằng những thành công này không phải lý do để ngủ quên trong chiến thắng. Tôi không bao giờ cho phép mình tự mãn với những gì đã đạt được. Ngược lại, tôi coi chúng như động lực để tiếp tục cố gắng nhiều hơn nữa. Mỗi giải thưởng hay dự án chỉ là một cột mốc đáng nhớ trên hành trình nghệ thuật, chứ chưa phải đích đến cuối cùng. Từ đáy lòng, tôi luôn nhắc nhở bản thân phải tiếp tục học hỏi, tìm tòi, tỉ mỉ trong từng đường nét và sáng tạo không ngừng nghỉ. Chỉ có như vậy tôi mới có thể cho ra đời nhiều tác phẩm có hồn hơn nữa, làm “mãn nhãn” người thưởng lãm và đóng góp vào sự phát triển chung của mỹ thuật nước nhà.

Phóng viên: Bên cạnh sáng tác, được biết thầy còn tham gia truyền đạt kinh nghiệm cho những người trẻ đam mê điêu khắc. Thầy có lời khuyên nào dành cho thế hệ điêu khắc gia trẻ hôm nay?

Đúng vậy, tôi luôn sẵn lòng chia sẻ kinh nghiệm và hỗ trợ các bạn trẻ yêu nghệ thuật khi có thể. Với các bạn trẻ đang theo đuổi điêu khắc một lĩnh vực nghệ thuật không dễ dàng tôi chỉ có đôi lời nhắn nhủ rằng các bạn hãy thật kiên trì và đam mê với lựa chọn của mình. Điêu khắc đòi hỏi nhiều công phu, từ học hỏi kỹ thuật đến rèn luyện óc sáng tạo và cả sự bền bỉ về thể chất lẫn tinh thần. Sẽ có những giai đoạn rất khó khăn, nhưng nếu các bạn giữ vững ngọn lửa đam mê và không ngừng trau dồi, thì trái ngọt sẽ đến với các bạn. Đừng ngại học hỏi từ bất kỳ ai thầy cô, đồng nghiệp, hay những nghệ nhân đi trước và cũng nên chủ động tìm kiếm cơ hội để thử thách và cọ xát bản thân, chẳng hạn mạnh dạn tham gia các triển lãm, các trại sáng tác. Mỗi trải nghiệm sẽ là một bài học quý giúp các bạn trưởng thành hơn trong nghề. Ngoài ra, tôi cũng khuyên các bạn trẻ nên làm nghề bằng cả cái “tâm”. Nghệ thuật chỉ thực sự chạm được đến người xem khi nó xuất phát từ tấm lòng chân thành và tình yêu mãnh liệt của người nghệ sĩ. Hãy luôn để trái tim dẫn dắt đôi tay, gửi gắm những thông điệp nhân văn ý nghĩa vào tác phẩm. Khi làm được như vậy, tác phẩm của bạn sẽ có hồn và sẽ được công chúng đón nhận.

Phóng viên: Xin cảm ơn Điêu khắc gia Trần Quang Vinh về những chia sẻ hết sức ý nghĩa. Chúc thầy luôn dồi dào sáng tạo và thành công trên con đường nghệ thuật đã chọn!

 

Hà Dương